Vazduhoplovno znanje
Alexander N. Esse
Copyright 2011 by Alexander N. Esse
Smashwords Edition
****
Version 2011
Cover design by A.N.Esse
****
Vazduhoplovno znanje XXI vijeka u 10 knjiga:
Knjiga 1. Letenje i avijacija / Flying and Aviation; Vazduhoplovi / Aircraft; Avioni i helikopteri / Airplanes and Helicopters; V(S)TOL vazduhoplovi / V(S)TOL Aircraft; Civilno vazduhoplovstvo, vazdušni saobraćaj i plovidba / Civil Aviation, Air Traffic and Air Shipping; Vazdušni saobraćaj i transport / Air Traffic and Transport; Opšta avijacija / General A. (GA); Sportska avijacija / Sport Aviation (SA); Vojna avijacija / Military Aviation (MA); Ekosistem i zaštita okoline / Ecosystem and Environmental Protection; Vazduhoplovna industrija / Aeronautical Industry; Vazduhoplovno-kosmička tehnologija / Aerospace Technology (AT)
Knjiga 2. Vazduhoplovna prevozna sredstva s fiksnim krilom (VPS) – saobraćajni putnički ili transportni avioni / Air Transport Means (ATM) – Fixed Wing (FW) – Airplanes; Mehanika fluida / Fluid Mechanics; Termodinamika / Thermodynamics; Teorija leta aviona / Principles of Flight or Flight Theory Airplanes (A); Aerodinamika – opšte / Aerodynamics – General; Aerodinamika aviona (A) / Airplane Aerodinamics; Mehanika leta aviona / Airplane Flight Mechanics; Konstrukcije aviona / Airframes of Airplanes
Knjiga 3. Vazduhoplovna prevozna sredstva (VPS) sa rotirajućim krilom - Rotorkrafti – Helikopteri / Air Transport Means – Rotorwing (RW) - Rotorcraft – Helicopters; Mehanika fluida / Fluid Mechanics; Termodinamika / Thermodynamics; Teorija leta helikoptera / Principles of Flight or Flight Theory Helicopters (H); Aerodinamika – opšte / Aerodynamics – General; Aerodinamika helikoptera (H) / Helicopter Aerodynamics; Mehanika leta helikoptera / Helicopter Flight Mechanics; Konstrukcije helikoptera / Airframes of Helicopters
Knjiga 4. Aerodromi – Vazduhoplovna pristaništa / Airports; Službe vazdušnog saobraćaja / Air Traffic Services (ATS); Vazdušni prostor u vazduhoplovstvu / Airspace; Planiranje i praćenje leta / Flight Planning and Flight Monitoring; Sigurnosna zaštita vazdušnog saobraćaja / Aviation Security
Knjiga 5. Vazduhoplovni zakon (Vazduhoplovno pravo) / Air Law; Vazduhoplovni propisi / Air Regulations; Vazduhoplovne knjige, priručnici, uputstva, publikacije, dokumentacija i podsjetnici / Aeronautical Books, Handbooks, Manuals, Publications, Documentations and Check Lists; Civilne vazduhoplovne organizacije i udruženja / Civil Aviation Organizations and Associations
Knjiga 6. Pogonska grupa vazduhoplova / Powerplant of Aircraft; Instalacije - Instalacioni sistemi vazduhoplova / Systems Installed on Aircraft; Ostali razni sistemi vazduhoplova / Miscellaneous Aircraft Systems; Kontrolno-mjerna oprema vazduhoplova / Instrumentation of Aircraft; Oprema posade i vazduhoplova / Equipment of Crews and Aircraft; Projektovanje i gradnja vazduhoplova / Aircraft Design and Build; Tehničko održavanje vazduhoplova / Maintenance A/C
Knjiga 7. Vazduhoplovna navigacija / Air Navigation; Mjerne jedinice u avijaciji / Units of Measurement in Aviation; Upotreba vazduhoplovnog pribora, opreme i uređaja (POU) / Usage Supplies, Equipment and Devices (SED); Vazduhoplovna meteorologija / Meteorology - Aviation Weather; Komunikacije i Vazduhoplovna frazeologija / Communications and Aviation Phraseology
Knjiga 8. Okruženje u letenju i pilotska karijera / Flight Environment and Pilot Career; Vazduhoplovne škole / Air Schools; Ljudske mogućnosti i ograničenja (Vazduhoplovna medicina) / Human Performance and Limitation; CRM, SRM i MRM faktor / Crew Resource Managemenet, Single-Pilot RM and Maintenance RM; Donošenje odluke pilota / Pilot Decision Making (PDM - ADM); Letačke avijacijske službe (Službe pružanja usluga iz vazduha) / Air Services (Aerial Works); Druge profesije, specijalnosti i poslovi u avijaciji / Other Professions, Specialities and Jobs in Aviation; Bezbjednost vazdušne plovidbe / Air Safety; Nezgode i udesi vazduhoplova / Aircraft Incident and Accidents
Knjiga 9. Pravila letenja / Rules of the Air; Letačka obuka / Flight Training (FT); Letačka obuka u padobranstvu / Parachuting; Letačka obuka na balonu / Balloon FT; Letačka obuka na paraglajderu / Paraglider FT; Letačka obuka na jedrilicama / Glider FT / Letačka obuka na avionima / Airplane FT; Letačka obuka na helikopterima / Helicopter FT; Letačka obuka na simulatoru – trenažeru / Flight Simulator FT
Knjiga 10. Vazduhoplovni rječnik (englesko - srpski) / Aeronautical Dictionary; Skraćenice i akronimi / Abbreviations and Acronyms (ICAO - JAR – FAR); Definicije i termini / Definitions and Terms: ICAO, JAR, FAR
Ako trebate letjeti jer nema dovoljno ljudi ... ,
nećemo Vam dozvoliti letjeti ako ste ludi, jer nećemo imati ludog pilota u avionu ... Obzirom da doktor ne može odrediti da li ste Vi ludi, samo trebate reći da ste ludi i doktor da potpiše papire, ali ako Vi date dijagnozu da ste ludi, tad doktor ne može potpisati papire, a i jedna od indikacija da niste ludi jest da znate da ste ludi, i zato morate letjeti.
(Kvaka - Catch 22)
Sadržaj / Table of Contents
01.1 Uvod / Introduction
02.1 Pravila letenja - pojam / Rules of the Air - Term
. Pripreme prije leta i provjere / Prije-flight Preparations and Checks
. Organizovanje letenja / Organize Flight
. Obezbjeđenje provođenja letenja / Provide Flight
. Izvještavanje i analiza letenja / Reporting and Flight Analysis
. VFR - pravila letenja pri spoljnoj vidljivosti / VFR, Visual Flight Rules
. IFR - pravila instrumental. letenja / IFR, Instrumental Flight Rules
. Noćno letenje / NF, Night Flying
. Aerodromsko letenje / Aerodrome Flights
. Vanaerodromsko letenje i preleti / Flight Out of Aerodrome and Overflight
. Grupno letenje / Group Flight
. Akrobatsko letenje / Acrobatic Flights
. Let pri velikim brzinama i na velikim visinama / Flight With High Speeds and High Altitudes
. Specifičnosti letenja helikopterom / Specific of Helicopter Flights
. Let iznad planinskog zemljišta avionom i helikopterom / Montain Flying
. Specifičnosti letenja hidroavionom / Hydroplane (Seaplane) Flights
. Let vazduhoplova posebne namjene / Flight (A/C) of Special Purpose
. Letovi u posebnim uslovima / Flights in Particular Conditions
. Vazduhoplovne sportske aktivnosti / Aviation Sport Activity
. Hitni (vanredni) slučajevi u letu / Emergency Situations
. Znaci za sporazumjevanje i signalizacija u vazduhoplovstvu / Marshalling Signals and Signalization
. Specijalni (posebni) letovi / Special Flights
. Prevoz opasnih materija vazduhoplovom / Air Transportation Container for Dangerous Materials
03.1 Letačka obuka - opšte / Flight Training (A) – General
04.1 Letačka obuka u padobranstvu / Parachute FT
05.1 Letačka obuka na balonu / Balloon FT
06.1 Letačka obuka na paraglajderu i zmaju / Paraglider and Kite FT
07.1 Letačka obuka na jedrilicama / Glider FT
08.1 Letačka obuka na avionima / Airplane FT
09.1 Letačka obuka na helikopterima / Helicopter FT
10.1 Letačka obuka na simulatoru letenja – trenažeru / Flight Training on Simulator (FS)
Poštovani, ova materija je više vezana za letački dio vazduhoplovnog znanja, a kako za pilote, tako i za ostale članove posade (inžinjere-letače, mehaničare-letače, navigatore, i drugo letačko osoblje).
U ovoj knjizi su predstavljena ,,pravila letenja” koja prate ogromna dosadašnja letačka iskustva širom vazduhoplovnog svijeta, dobro pamćena iskustava još od pionira avijacije, a nažalost, najviše zbog njihovih žrtava. Ista ta pravila prate propise, zakone i preporuke jedinstvenih vazduhoplovnih autoriteta na državnom (direkcija CAD ili DCA), evropskom (JAA) i svjetskom nivou (ICAO, FAA, TC, itd.) danas, te ne možemo ih ni u kojem slučaju zaobići ako želimo letjeti savremenim nebom. U temama ove knjige dolaze do izražaja aktivnosti vazduhoplovnih škola, aeroklubova, vazduhoplovnih udruženja, te vazduhoplovne industrije i tehnologije uopšte.
Sretnu plovidbu želi Vam Alexander N. Esse.
02.1 Pravila letenja - pojam / Rules of the Air – Term
.
Pripreme prije leta i provjere / Prije-flight Preparations and
Checks
. Organizovanje letenja / Organize Flight
. Obezbjeđenje provođenja letenja / Provide Flight
. Izvještavanje i analiza letenja / Reporting and Flight Analysis
. Kretanje manevarskim površinama, prvenstvo puta, svjetla na aerodromu, razdvajanje vazduhoplova i podešavanje visinomjera u svrsi bezbjednosti plovidbe, zabrane i ograničenja u letu, unaprjeđenje sigurnosti
. VFR - pravila letenja pri dobroj spoljašnoj vidljivosti / VFR, Visual Flight Rules
. IFR - pravila instrumentalnog letenja / IFR, Instrumental Flight Rules
. Noćno letenje / NF, Night Flying
. Aerodromsko letenje / Aerodrome Flights
. Vanaerodromsko letenje i preleti / Flight Out of Aerodrome and Overflight
. Grupno letenje / Group Flight
. Akrobatsko letenje / Acrobatic Flights
. Brišući let / Sweep Flight
. Let pri velikim brzinama i na velikim visinama / Flight With High Speeds and High Altitudes
. Specifičnosti letenja helikopterom / Specific of Helicopter Flights
. Let iznad planinskog zemljišta avionom i helikopterom / Montain Flying
. Specifičnosti letenja hidroavionom / Hydroplane (Seaplane) Flights
. Let vazduhoplova posebne namjene / Flight (A/C) of Special Purpose
. Letovi u posebnim uslovima / Flights in Particular Conditions
. Vazduhoplovne sportske aktivnosti / Aviation Sport Activity
. Hitni (vanredni) slučajevi u letu / Emergency Situations
. Znaci sporazumjevanja i signalizacija u vazduhoplovstvu / Marshalling Signals and Signalization
. Specijalni (posebni) letovi / Special Flights
. Prevoz opasnih materija vazduhoplovom / Air Transportation Container for Dangerous Materials
U svim slučajevima upravljanja vazduhoplovom i u svim fazama eksploatacije vazduhoplova, od pretpoletnog pregleda, u toku voženja na manevarskim površinama i u toku polijetanja, slijetanja i samog letenja, neophodno je paziti da se ni na koji način ne ugrožava bezbjednost vazduhoplova, ljudi, druge tehnike i stvari. Upravljanje vazduhoplovom se vrši se na način koji ne ugrožava bezbjednost drugih vazduhoplova, ne ometa druge učesnike u vazdušnoj plovidbi i ne ugrožava bezbjednost živog svijeta i imovine na zemlji. Polijetanje i slijetanje vazduhoplova na određeni aerodrom ne smije da se vrši ako nisu utvrđeni postupci za bezbjedno polijetanje i slijetanje za taj aerodrom (aerodromske instrukcije), čija se pravila objavljuju u Zborniku vazduhoplovnih podataka (AIP, Aeronautical Information Publication).
Vidimo da, poput mnogih drugih ljudskih aktivnosti, i avijacija ima svoja pravila. Ona se mjenjaju u smislu usavršavanja i usaglašavanja na svjetskom nivou, te vazduhoplovci trebaju redovno pratiti najnovije izmjene po standardima koje propisuje njihova zemlja, region, ili svijet: JAR (Evropa), FAR (USA) standardi, kao i srodan materijal AIM (Aeronautical Information Manual) i ACs (Advisory Circulars), odnosno nacionalni propisi koji su u skladu s njima i djelimično specifični. Propisi se ne mogu uzeti ili ostaviti, ignorisati po sopstvenom nahođenju, jer u pitanju je bezbjednost odvijanja vazdušne plovidbe u kojoj nismo jedini učesnici, pa prema tome, u bilo kojim nemarnim operacijama mi možemo biti pozvani na odgovornost od nadležnih predstavnika vazduhoplovnih i državnih vlasti.
Pilot kao vođa vazduhoplova je lično odgovoran za upravljanje (vođenje) istog, koje mora biti promišljeno, bezbjedno i u okviru propisa. Pilot koji leti u uslovima dobre vidljivosti i povoljnih meteoroloških uslova, a po pravilima vizuelnog letenja (VFR) odgovoran je za bezbjedno vođenje vazduhoplova primjenom postupaka upravljanja vazduhoplovom i drugih postupaka propisanih za dotični tip letjelice, kao i za izbjegavanje sudara sa drugim vazduhoplovima i preprekama na zemlji.
Pilot koji leti po pravilima kontrolisanog vizuelnog letenja VFR, tj. po CVFR pravilima letenja i IFR (pravila za instrumentalno letenje) odgovoran je za vođenje vazduhoplova primjenom postupka upravljanja i drugih postupaka propisanih za dotični tip vazduhoplova, te za izvršenje instrukcija i uputstava kontrole letenja, kao i nadvišavanje prepreka na zemlji, osim kad je vođen uz pomoć radara.
Ako bi postupanjem u skladu sa naređenjem, uputstvom ili instrukcijom nadležnog organa kontrole letenja doveo u pitanje bezbjednost letenja, pilot je dužan da takvo naređenje, uputstvo ili instrukciju odbije i da zahtijeva njegovu izmjenu.
Kod vazduhoplova učesnika u civilnom vazdušnom saobraćaju, kod posada s dvojicom obaveznih pilota, odgovornost vođe vazduhoplova u VFR letu su:
. upravljanje vazduhoplovom prema navodima iz priručnika za taj tip vazduhoplova;
. sprječavanje sudara s drugim vazduhoplovima u letu i na manevarskim površinama i sprječavanje sudara sa preprekama na zemlji.
Odgovornost vođe vazduhoplova u CVFR letu su iste kao i VFR letovima, i sljedeće su:
. on upravlja vazduhoplovom prema priručniku istog;
. izvršava naređenja, instrukcije i uputstva kontrole letenja, osim kada su nebezbjedna ili mogu dovesti do ugrožavanja bezbjednosti leta vazduhoplova, a kada je pilot dužan da takve instrukcije ili naređenja odbije i traži njihovu izmjenu;
. izbjegava sudare sa preprekama na zemlji, osim kada je radarski navođen (vektorisan).
Osnovne
odredbe zakona vazdušnog saobraćaja sa izmjenama i dopunama koje se
vrše svake godine, u cilju efikasnosti i bezbjednosti vazdušne
plovidbe, definišu se ,,Pravilnikom letenja” vazduhoplova. Tako su
utvrđeni uslovi, način, pravila i postupci u svim letačkim
aktivnostima vazduhoplova. Zakonom o vazdušnom saobraćaju su
predviđeni svi uslovi primjene pravilnika, a odnose se na:
. civilne domaće vazduhoplove,
. vazduhoplove organa ministarstava unutrašnjih poslova, i carinske vazduhoplove,
. civilne strane i strane vojne vazduhoplove u vazdušnom prostoru dotične zemlje.
Na
pojedinim aerodromima, letilištima, helidromima ili hidrodromima
nema službe Aerodromske kontrole leta, te letenjem rukovodi stručno
lice - rukovaoc letenja. On neposredno sarađuje s najbližom službom
kontrole leta radio-vezom, telefonom, teleprinterom i slično.
Vrste letova
prema pravilima letenja:
.
VFR, Visual Flight Rules / Let po pravilima za vizuelno letenje -
najviše liči slobodnom vizuelnom letenju, iako to nije apsolutno
tako. To je let u kojem pilot svoj položaj u vazdušnom prostoru
određuje na osnovu prirodnog horizonta, letjelicu vodi vizuelno i
računski, prema orjentirima na zemlji i uz poštovanje minimuma za
vizuelno letenje. Slobodno vizuelno letenje je vizuelno letenje u
sloju slobodnog letenja gdje pilot vazduhoplova sam bira visinu leta
u okviru planom najavljenog raspona visina i pri tom je sam odgovoran
za bezbjednost leta;
. CVFR, Controlled Flight Rules / Kontrolisano vizuelno letenje - kao let u kojem pilot leti po VFR, ali mu kontrola leta određuje visinu leta i tačke javljanja, tj. razdvajanje vazduhoplova vrši nadležna služba KL po pravilima za vizuelno letenje. Pilot vazduhoplova je dužan javljati svoju poziciju na svim propisanim tačkama javljanja i onima koje mu odredi KL. Ako ne može da nastavi let na odobrenoj visini o tome pilot vazduhoplova obavještava KL i traži izmjenu visine. U slučaju da kontrola leta ne može da mu promjeni visinu pilot je dužan vrati se na aerodrom polaska;
. SVFR, Special Flight Rules / Specijalni let u uslovima VFR - koji se odobrava pojedinačno isključivo u aerodromskoj zoni kad je vidljivost najmanje 1500m;
. IFR, Instrumental Flight Rules / Let po pravilima za instrumentalno letenje - kao let u kojem pilot ne vrši vizuelnu orjentaciju, već poziciju u vazduhu određuje na osnovu pokazivača instrumenta u pilotskoj kabini - vještačkog horizonta, a navigaciju vrši pomoću navigacijskih srestava i računski. U IFR-u pilot mora da poštuje minimalne visine leta na vazdušnom putu i u aerodromskoj i terminalnoj zoni koje je propisala agencija za civilnu vazdušnu plovidbu Direktorat civilnog vazduhoplovstva (CAD ili DCA).
U Anneksu 2 ICAO su ,,vazduhoplovna pravila” kao pravila letenja u vizuelnim i instrumentalnim uslovima / Rules of the Air
Uopšteno
rečeno, let vazduhoplova, zavisno od meteoroloških i drugih uslova
za letenje, vrši se po pravilima letenja pri spoljnoj vidljivosti
(VFR) ili pravilima instrumentalnog letenja (IFR). Izbor pravila po
kojima će se vršiti let ili režim leta zavisi od: doba dana,
meteo-uslova, vrste, kategorije, namjene i opreme dotičnog
vazduhoplova, klase i kategorije aerodroma, od klase vazdušnog
prostora u kojem se leti, te od osposobljenosti posade vazduhoplova,
itd. Režim leta mora biti unesen u službeni plan leta vazduhoplova,
koji izgleda poput ovog na narednoj slici:
Reći ćemo koju riječ o planu letenja koji je izuzetno važan dokumenat u avijaciji, naročito u sistemu civilnog vazdušnog saobraćaja. Ova tema je detaljnije obrađena u jednoj od prethodnih knjiga (4), u temi ,,Planiranje i praćenje leta”.
Plan leta je dokument koji operatori (pilot, avio-kompanija) popunjavaju u propisanoj formi, a koriste ga službe vazdušnog saobraćaja. Namjena plana leta je da identifikuje vazduhoplov i njegove generalne karakteristike i opiše namjeravani put kojim će dotični vazduhoplov letjeti.
Plan leta se koristi iz više razloga:
. da se prije početka letenja procjeni koliko će biti zauzeti vazdušni putevi;
. da se eventualno ograniči prekomjerni saobraćaj ili preusmjeri;
. da se prekontroliše da li su vazduhoplovi opremljeni adekvatno prema segmentima vazdušnog prostora kojim lete;
. da se prate pojedinačni letovi i predviđaju eventualne konfliktne situacije sa drugim letjelicama.
Kao minimum, plan leta sadrži podatke koji:
. identifikuju vazduhoplov i vrstu letenja,
. broj i tip vazduhoplova sa karakteristikama ugrađene opreme,
. planirano vrijeme pokretanja i trajanja leta i
. planiranu rutu kretanja u 3 dimenzije.
Dodatno plan leta može da sadrži podatke koji se tiču opremljenosti ili rute.
ICAO Dokument 4444 (Upravljanje vazdušnim saobraćajem) propisuje obavezni obrazac za popunjavanje plana leta. Prvi dio obrasca ne popunjava operator već službe koje primaju i distribuiraju planove letenja. Operator je dužan da popuni polja 7 – 18, a polje 19 se popunjava ako postoji specijalni zahtjev ili se smatra potrebnim.
Pravila o popunjavanju plana leta obezbjeđuju precizno tumačenje, i dovoljno su fleksibilna da pokriju širok spektar mogućih okolnosti.
Identifikacija vazduhoplova i vrste letenja
U polju 7 se kao identifikator leta unosi registracijska oznaka vazduhoplova kod avio kompanije i broj leta dodjeljen od strane avio kompanije. Ovaj identifikator je jednoznačan i koristi se kao pozivni znak pri radio telefoniji (komunikaciji zemlja-vazduh)
Pravila letenja se definišu unosom slova:
. I - za instrumentalno letenje,
. V - za vizuelno letenje u polje 8, unosom oznake za tip leta,
. S - za redovan let,
. N - za vanredni komercijalni let,
. G - za generalnu (oštu) avijaciju,
. M - za vojni let i
. X - za ostalo.
Tip vazduhoplova i karakteristike ugrađene opreme
Polje 9 je kombinovano od tri podatka. Prvi podatak je broj planiranih vazduhoplova za let. Drugi podatak je ICAO kod vazduhoplova koji obilježava proizvođača i model. Kodovi tipova vazduhoplova (na osnovu kojih se znaju karakteristike vazduhoplova) su sadržani u ICAO dokumentu 8643. Treći podatak je kategorija turbulencije koju vazduhoplov stvara u letu (H- heavy, M-medium i L-light)
Polje
10 opisuje karakteristike ugrađene opreme. Prije kose crte se unose
podaci koji opisuju komunikacijsku i navigacijsku opremu, a nakon
kose crte podaci koji opisuju opremu vezanu za radarski nadzor, tj.
tip transpondera koji vazduhoplov koristi, pa SD/C znači:
. S - vazduhoplov ima standardnu VHF, ADF, VOR i ILS opremu;
. D - vazduhoplov ima DME opremu;
. C - vazduhoplov ima transponder mod A i C.
Od slova engleskog alfabeta, neka imaju dodjeljena značenja, neka su još slobodna a neka su rezervisana za lokalnu ili regionalnu upotrebu. Tako u Evropi slovo W znači vazduhoplov sa RVSM odobrenjem, a slovo Y opremu sa radio-stanicama koje imaju 8.33 kanale.
Opremljenost vazduhoplova je bitna za kontrolu letenja jer se izvjesnim dijelovima vazdušnog prostora leti po pravilima koja podrazumjevaju potrebnu opremljenost da bi se efikasno komuniciralo i držalo razdvajanje među vazduhoplovima. Vazduhoplovi koji nemaju potrebnu opremu neće dobiti dozvole da uđu u taj vazdušni prostor, već će morati da koriste alternativni prostor.
Polje 13 je kombinovano od dva podatka, ICAO kod aerodroma s kog vazduhoplov polijeće (sadržani u ICAO dokumentu 7910) i procjenjeno vrijeme pokretanja aviona. Vrijeme pokretanja vazduhoplova (off-block time) nije vrijeme polijetanja. Od pokretanja letjelice do polijetanja prođe neko vrijeme provedeno u taksiranju do poletno-sletne staze i čekanju, zavisno od trenutnih okolnosti na aerodromu, što nije pod kontrolom operatora vazduhoplova.
Polje 15 je sljedeće kombinovno polje koje sadrži podatke o planiranoj ruti. Počinje sa planiranom početnom brzinom letenja i nivoom leta, a nastavlja se proizvoljnim brojem elemenata koji definišu segmente rute. Segmenti rute se mogu prikazati na više načina: imenovanjem definisane ATS rute, imenovanjem definisanih tačaka na krajevima segmenata, opisom načina na koji se leti od jedne tačke na segmentu do drugog (direktno, ugaoni pomak u odnosu na navigacijsko sredstvo). Takođe u opis rute spada informacija o planiranoj promjeni brzine ili nivoa leta, kao i eventualni prelazak iz instrumentalnog letenja u vizuelno letenje ili obrnuto. Prilikom upisivanja informacija o planiranoj ruti mogu se koristiti različite mjerne jedinice. Brzine se izražavaju u km/h (sa prefiksom K, kao: K0830), u čvorovima (sa prefiksom N, kao: N0485) ili u Mahovama (sa prefiksom M, kao: M082). Visine se izražavaju u nivoima leta (sa prefiksom F, npr.: F120), u stotinama stopa (sa prefiksom A, kao: A045) ili u desetinama metara (sa prefiksom M, kao: M0840 ) Za imenovane rute i tačke se koriste dodjeljeni ICAO kodovi.
U
polje 19 se upisuje ICAO kod aerodroma odredišta, kao i procjenjeno
vrijeme od pokretanja vazduhoplova do slijetanja na odredištu. Tu se
mogu upisati i do dva alternativna aerodroma.
Ostali podaci
Polje 18 je predviđeno za upisivanje podataka koji dopunjuju ili zamjenjuju standardne podatke prethodno opisane, pa ako ICAO kod aerodroma nije poznat, upisuje se ime aerodroma, dodatni podaci o opremi vazduhoplova, primjedbe i drugo slično tome.
Dodatni podaci
Dodatni podaci se upisuju u posebnim uslovima ili ako jedinica kontrole leta to izričito zahtjeva i tiče se dodatne opremljenosti vazduhoplova za slučaj opasnosti, broja putnika, maksimalnog broja časova leta, itd.
Svaki let se, ukoliko se neki drugi mehanizam nije uspostavio, podnosi u kancelariji za izvještavanje službe za vazdušni saobraćaj (ARO, ATS Reporting Office). ARO kancelarija prosljeđuje plan leta preko fiksne aeronautičke mreže na adrese svakoj jedinici kontrole letenja u čiji vazdušni prostor će dotični vazduhoplov ući. U normalnim okolnostima vazduhoplov ne smije niti poletjeti, niti ući u prostor koji jedinica kontrole letenja kontroliše dok ne dobije dozvolu (Clearance), a dozvola se daje samo ako postoji plan leta za određeni let.
Inicijalni
plan leta je prva verzija plana leta koji se podnosi. Prva jedinica
kontrole letenja je dužna da provjeri da li je plan letenja
kompletan i da li odgovara pravilima koji u određenom prostoru važe.
Ako je to potrebno, plan leta se mjenja. Jedinica kontrole letenja o
prihvatanju, promjeni ili odbijanju plana leta obavještava
operatora, koji je dužan da prijavi promjenu očekivanog vremena
pokretanja vazduhoplova za više od 30 minuta. Sve promjene u planu
leta se vrše uz odobrenje kontrole letenja, koja prati napredovanje
svakog leta i po potrebi mijenja plan leta.
Jedna jedinica kontrole letenja je dužna da proslijedi plan letenja drugoj jedinici kontrole letenja tako da se obezbjedi dovoljno vremena jedinici koja prima let da analizira plan leta i prihvati ga, promjeni ili odbije. Van zajedničkih međunarodnih standarda koje ICAO propisuje, između pojedinih susjednih jedinica kontrole letenja postoje dogovoreni aranžmani vezani za primopredaju planova leta, kojim se dogovaraju minimalna vremena, potrebni podaci, posebne procedure i slično. Tako plan leta prati let sve do slijetanja vazduhoplova.
Planovi za redovne letove se mogu podnositi grupno, za duži vremenski interval. U tom slučaju se prije svakog pojedinog leta na osnovu grupne prijave automatski kreira plan pojedinačnog leta sa kojim se dalje postupa kao sa svakim drugim planom leta.
Da bi se pokrile mogućnosti manje razvijenih regiona i zemalja, standardi koji se tiču planova leta ne specificiraju tehnologiju obrade. Međutim, tehnološki razvoj je doveo do toga da se planovi leta uglavnom predaju, čuvaju, mijenjaju i razmjenjuju uz pomoć automatskih sistema i elektronskim putem. Jedna od prednosti automatske obrade podataka je mogućnost da se lako i brzo provjeri integritet podataka: da li namjeravana ruta postoji i da li je ispravna, da li procjenjeno vrijeme letenja odgovara tipu i mogućnostima vazduhoplova, i da li je vazduhoplov adekvatno opremljen za vazdušni prostor u kome se let planira.
Postoje sistemi koji pokrivaju velike geografske površine, odnosno određene regione svijeta u kojima se prikupljaju planovi svih letova koji prolaze kroz taj region. Na primjer, to je TFM sistem u SAD (TFM System, Traffic Flow Management System ) ili CFMU u Evropi (CFMU, Central Flow Management Unit) sa svojom komponentom, sistemom za obradu inicijalnih planova leta (IFPS, Initial Flight Plan System). Funkcija ovih sistema je da na osnovu podnesenih planova leta procjenjuje kapacitet vazdušnog saobraćaja u pojedinim segmentima vazdušnog prostora, na pojedinim rutama i aerodromima, da upozorava kada kapacitet jedinica za kontrolu letenja treba povećati, da ograničava saobraćaj kada pređe maksimalni kapacitet i preusmjerava saobraćaj. Globalni sistemi za obradu letova pružaju niz usluga operatorima vazduhoplova, centrima kontrole letenja i drugim korisnicima.
Lokalni sistemi za obradu planova leta
Sistemi za obradu planova leta (FDPS, Flight Data Processing System ) su sistemi implementirani u jedinicama za kontrolu letenja. Uglavnom su povezani ili objedinjeni sa sistemima za obradu radarskih podataka (FDPS, Radar Data Processing System ) Radarski podaci sadrže informaciju o stvarnoj poziciji vazduhoplova i jedna od funkcija ovih sistema je da uparuje planove leta, koji opisuju namjeru o putanji vazduhoplova sa radarski dobijenom stvarnom putanjom vazduhoplova. Kada se vrši uparivanje, prati se da li vazduhoplov odstupa od plana leta, po potrebi se plan leta ažurira ili se vazduhoplov vraća na planiranu putanju. FDPS/RDPS ima mnoge funkcije koje kontroloru letenja mogu olakšati posao, poput prikaza saobraćajne situacije, prikaza podataka iz planova leta, predviđanje konflikata, upozorenja na neposrednu opasnost od sudara i drugo.
Lokalni sistemi za obradu planova leta su obično povezani sa globalnim sistemima i preko njih dobijaju inicijelne planove leta, a takođe i sa drugim lokalnim sistemima sa kojim razmjenjuju podatke o letovima koji iz vazdušnog prostora jedne jedinice prelaze u vazdušni prostor druge.
Vratimo se našim pravilima letenja. Pravila letenja pri spoljnoj vidljivosti (VFR) primjenjuju se ako su ispunjeni uslovi meteorološke vidljivosti (VMC, Visual Meteorological Conditions). Ako ti uslovi nisu ispunjeni, na letenje vazduhoplova primjenjuju se pravila instrumentalnog letenja (IFR). U tom smislu, neka od osnovnih opštih pravila ili zajedničkih odredbi su:
1. VFR /
Minimalne visine: Ne smije se dozvoliti letenje iznad naseljenih
mjesta, grupe ljudi ili gradova na visinama s kojih se u slučaju
otkaza motora ne može izbjeći prinudno slijetanje na ta mjesta;
2.
IFR / Na kartama i visinama u aerodromskoj zoni visine se iznad
terminalnog TA (prelaznog) područja izražavaju u nivoima leta (FL),
a ispod njega u visinama, altitude (QNH);
3. VFR /
Izbjegavanje sudara: Vazduhoplov koji gleda drugog s lijeve strane
zadržava kurs, a onaj drugi skreće udesno (u susretnim pravcima).
Kad se oba vazduhoplova kreću čelo u čelo, tad svaki skreće u
svoju desnu stranu;
4. VFR /
Vazduhoplovi s motorom daju prednost balonima, vazdušnim brodovima
(cepelinima) i jedrilicama. Vazdušni brodovi daju prednost balonima
i jedrilicama. Jedrilice daju prednost balonima. Motorni vazduhoplov
daje prednost bezmotornom i onom koji šlepa (vuče) jedrilicu;
5. VFR /
Preticanje: Prvi vazduhoplov ima prednost, dok drugi skreće udesno i
vizuelno prati prvog.
Polijetanje i
slijetanje vazduhoplova se vrši uvijek uz vjetar. Vođa vazduhoplova
ne smije da poleti ili sleti, ako je bočna komponenta vjetra iznad
dozvoljene jačine za dotični tip vazduhoplova. U specijalnim
situacijama, slijetanje vazduhoplova sa leđnim vjetrom se može
vršiti ako se time ne ugrožava bezbjednost i ako se usaglasi
nadležna služba kontrole leta, odnosno rukovaoc letenja.
Aerodrom koji
nema radio-navigacijska sredstva može se koristiti za polijetanje i
slijetanje isključivo u uslovima meteorološke vidljivosti (VMC),
propisanim postupcima za korišćenje istog.
Polijetanje
i slijetanje na aerodromu po pravilima instrumentalnog letenja (IFR)
može se izvoditi ako je aerodrom opremljen radio-navigacijskim
sletnim uređajima (sistemima), svjetlosnim sredstvima, te ako su
propisana i objavljena pravila postupaka instrumentalnog polijetanja
i slijetanja za taj aerodrom. Aerodrom opremljen i osposobljen za
postupke preciznog prilaženja na slijetanju kategorije II i III može
se koristiti pod uslovima da vazduhoplov ima adekvatnu i ispravnu
opremu, te da su piloti osposobljeni za takva slijetanja.
Vođa
vazduhoplova je dužan da se striktno pridržava nivoa leta
naznačenog u odobrenom planu leta ili nivoa leta naknadno odobrenog
od nadležne službe kontrole letenja. Kontrola leta može odobriti
promjenu nivoa leta i na zahtjev vođe vazduhoplova, ako se time ne
ugrožava bezbjednost saobraćaja ili plovidbe. Kontrola leta može
narediti vođi vazduhoplova da promjeni odobreni nivo leta radi
regulisanja ili ubrzanja letenja drugih vazduhoplova u saobraćaju,
radi nekih specijalnih letova, ako se neki vazduhoplov nalazi u
opasnosti i drugim uslovima kad bezbjednost zahtjeva.
Za vrijeme
letenja na određenom vazdušnom putu, vođa vazduhoplova ne smije
bez dozvole nadležne službe kontrole leta napustiti vazdušni put
niti mjenjati odobreni nivo leta. Vazduhoplov takođe ne smije
letjeti u odnosu na drugi vazduhoplov na udaljenosti manjoj od one
koja osigurava bezbjedno letenje, zbog opasnosti od sudara. U
posebnim slučajevima i izvan vazdušnih puteva, kad je to odobreno,
vazduhoplovi mogu letjeti i na manjoj međusobnoj udaljenosti ako
lete u grupi i u skladu s pravilima za grupno letenje.
Vođa vazduhoplova koji leti po pravilima letenja, pri spoljnoj vidljivosti (VFR), sam vrši razdvajanje od drugog vazduhoplova, prema odredbama pravilnika letenja. Ako razdvajanje vazduhoplova koji leti po pravilima letenja pri spoljnoj vidljivosti (VFR) obezbjeđuje nadležna služba kontrole leta, taj let se označava kao kontrolisani let pri spoljnoj vidljivosti (CVFR). On se može vršiti na vazdušnom putu do određenog nivoa leta, kad vođa vazduhoplova održava radio-vezu s kontrolom leta. Za ostale uslove na let vazduhoplova se primjenjuju pravila letenja pri spoljnoj vidljivosti (VFR).
Za
visine ispod 3.000m vazduhoplov ne smije letjeti brzinom većom od
460km/h (250 kt) bez odobrenja nadležne kontrole leta. U zoni
aerodroma ova brzina ne smije biti veća od 288km/h (160kt) za
vazduhoplove sa klipnim motorima, a 360 km/h (200 kt) za mlazne
letjelice. Jedino u slučajevima da je minimalna bezbjedna brzina za
dotični tip vazduhoplova veća od naznačene za ograničenje, tad se
ono ne odnosi na isti. Letenje brzinama većim od zvuka se u državnom
vazdušnom prostoru može izvoditi civilnim vazduhoplovima samo kad
je to predviđeno u odobrenju za let.
Probni
let vazduhoplova vrši se u za to određenom dijelu vazdušnog
prostora van vazdušnih puteva, u uslovima meteorološke vidljivosti
(VMC). Izuzetno, probni let vazduhoplova može se vršiti i na
vazdušnom putu, odnosno u aerodromskoj zoni, u meteorološkim
uslovima za instrumentalno letenje (IMC) ako to odobri nadležni
organ. Probni let vazduhoplova može vršiti pilot koji ima
odgovarajuću dozvolu za takav let, prema unaprijed utvrđenom
programu probnog leta. Za vrijeme probnog leta na vazduhoplovu se
mogu nalaziti, pored minimalnog broja članova posade, tehnički
stručnjaci potrebni za izvršenje programa probnog leta i službena
lica određena od nadležnih organa.
Za
potrebe obuke letačkog osoblja vazduhoplov može letjeti u vještački
formiranim uslovima za instrumentalno letenje, ako je za to opremljen
i ima duple komande za slijetanje. Nastavnik koji vrši obuku se mora
u toku leta nalaziti na sjedištu s komandama za upravljanje tim
vazduhoplovom i imati vidljivost ispred i s obje strane vazduhoplova.
U letačkim školama za avione postoje posebni kabinski paravani za
kabinu učenika, kao što u obuci na helikopterima se kombinuju
folije za prekrivanje vidnog polja u kombinaciji s naočarima kod
učenika (crvena folija i tamno-plave naočare omogućuju da se
folija za učenika na providi, dok nastavnik na svom sjedištu vidi
kroz foliju nema naočare). Na narednoj slici vidimo i tablu koja se
postavlja na nogu za čitanje potrebnih informacija u IFR letu:
Instrument Training Glasses and Jeppesen Shades IFR Flip-Up Training Glasses:
Kretanje vazduhoplova po zemlji u blizini prepreka, po snijegu, po blatnjavom zemljištu i pri zaokretima vrši se brzinom pješaka. Na pravolinijskim i brzoizlaznim suvim stazama za vožnje, uz dobru vidljivost, vazduhoplov se može kretati brzinom do 60 km/h, do 150 m od mjesta zaokreta, prepreka ili mjesta zaustavljanja istog. Ako se na stazi za voženje nalaze dva ili više vazduhoplova, brzina voženja ne smije biti veća od 30 km/h, a odstojanje između vazduhoplova mora biti najmanje 100 m. Preticanje vazduhoplova za vrijeme kretanja po zemlji nije dozvoljeno, osim ako kontrola leta s razlogom odobri i s tim upozna posadu vazduhoplova koji se pretiče. Pri susretu dva vazduhoplova ili vazduhoplova i vozila na širim stazama za voženje i širim platformama koje nisu obilježene i koje omogućuju mimoilaženje, svaki vazduhoplov i vozilo voze svojom desnom stranom.
Zavisno od brzine na pragu PSS (poletno-sletne staze, RWY), koja je jednaka 1,3 brzine gubitka uzgona (Vs) u konfiguraciji za slijetanje pri maksimalno dozvoljenoj težini u slijetanju vazduhoplovi se grupišu u 5 (pet) grupa:
Grupa vazduhoplova i brzina na pragu PSS u km/h (kt) - instrumentalne brzine:
A/ do 169 (91)
B / 199 (91) do 224 (121)
C / 224 (121) do 261 (141)
D / 261 (141) do 307 (166)
E / 307 (166) do 391 (211)
Pilot ili vođa vazduhoplova je dužan, zavisno od grupe kojoj njegov vazduhoplov pripada, primjeniti propisan postupak za prilaženje i slijetanje, odnosno polijetanje.
Veoma
važno prije polijetanja je podešavanje visinomjera po pritisku,
odnosno po gustini. Pravila podešavanja visinomjera su sljedeća:
.
prije polijetanja, za vrijeme letenja u aerodromskoj zoni i prije
slijetanja visinomjer se podešava prema pritisku svedenom na srednji
nadmorski nivo (QNH). Dakle, svi letovi do prelazne visine se vrše s
visinomjerom podešenim na QNH pritisak i ova visina se naziva –
,,altitude”. Izuzetak su školski krugovi koji se izvode u cilju
obuke i trenaže letačkog osoblja gdje se visinomjer može podesiti
po QFE pritisku (nivo nadmorske visine aerodroma). Visina podešena
po QFE pritisku se naziva ,,high”. Drugi izuzetak je u saobraćajnoj
avijaciji, ako se visina pragova PSS (RWY) razlikuje za više od 2m,
pa se jedan visinomjer može podesiti na QNH, a drugi na QFE;
. na zahtjev vođe vazduhoplova se može koristiti pritisak izmjeren na nivou aerodroma (QFE) u završnom prilaženju;
. u ostalim slučajevima visinomjer vazduhoplova se podešava prema standardnom vazdušnom pritisku QNE - Nivoi leta, ,,Flight Level”.
Najviša
prepreka u aerodromskoj zoni se mora nadvisiti, u ravničarskim
krajevima za 1000ft (330m), u planinskim krajevima za 2000ft (660m).
Ta visina se zove ,,prelazna visina” (Transition Altitude).
Pogledajmo ilustraciju:
Sljedeći
vazduhoplov koji prelijeće teritoriju mora biti po visini razdvojen
sa 100ft, što se naziva – ,,prelazni nivo”, odnosno Transition
Level. Svi letovi na prelaznom nivou i iznad moraju imati visinomjer
podešen na QNE nivo (1013,25 mbar).
Kontrola leta će izvršiti korekciju za Transition Level (prelaznog nivoa) uvijek kad je QNH niži od QNE, a o tome će obavjestiti posade. Država može propisati Transition Altitude i višu od stvarno izmjerene kote.
Sloj između Transition Altitude i Transition Level zove se ,,prelazni sloj” (Transition Layer) i u njemu je zabranjeno svako horizontalno letenje.
Podešavanje
visinomjera u fazi penjanja vrši se na prelaznoj apsolutnoj visini
(sa QNH na QNE), a u fazi poniranja na prelaznom nivou leta (sa QNE
na QNH). Dakle, prilikom ulaska u aerodromsku zonu, napuštajući
Transition Level (Prelazni nivo) vrši se podešavanje visinomjera sa
QNE na QNH u poniranju, radi čega i služi ,,prelazni sloj”
(Transition Layer). Prilikom izlaska iz aerodromske zone i prolaskom
kroz ,,prelaznu visinu” (Transition Altitude) vrši se podešavanje
visinomjera sa QNH na QNE u penjanju.
Pravila
raspodjele dužnosti članova letačke posade
Vođa
vazduhoplova se određuje za svaki let i on može odrediti nekog
drugog pilota da upravlja vazduhoplovom, po potrebama. Za bezbjednost
leta odgovara upravo vođa vazduhoplova. U pilotskom sastavu posade
mogu biti:
. PIC, Pilot in
Command (Prvi pilot) - koji je odgovoran za izvršenje leta i
bezbjednost vazduhoplova;
. Commander - vođa vazduhoplova u JAR propisima za nadzvučne putničke avione (Concord). On je odgovoran za vršenje leta prema pravilima letenja bez obzira da li upravlja avionom i ima pravo da odstupi od pravila u slučaju direktne opasnosti. Takođe je odgovoran i za pripremu za let. Kad Commander nije posebno imenovan, njegovu dužnost vrši PIC;
.
PF, Pilot Flying - je pilot koji upravlja dotičnim vazduhoplovom;
. Pilot non Flying - je pilot koji asistira pilotu koji upravlja dotičnim vazduhoplovom.
Pilot
ili vođa vazduhoplova je dužan na prelasku u druge zone i nivoe
leta da se javlja nadležnoj kontroli leta putem radio-veze, da traži
odobrenja od iste, da vrši potrebne odjave i prijave kod sljedećih
nadležnih kontrola leta. Svaki član posade je dužan i odgovoran da
ne pristupi letu ako je pod uticajem droga ili alkohola. O tome mora
da obavjesti PIC-a.
Vođa
vazduhoplova se mora pridržavati propisanih ograničenja u smislu
tehničkih uslova za plovidbenost vazduhoplova. Ograničenja za
vazuhoplov se unose u Letački priručnik vazduhoplova (AFM, Aircraft
Flight Manual). Na određenim mjestima na vazduhoplovu moraju biti
postavljeni natpisi kojima se ukazuje na pojedina ograničenja u
smislu tih tehničkih uslova za plovidbenost. Letački priručnik
vazduhoplova (AFM, Aircraft Flight Manual), osim ograničenja iz
pravilnika, mora sadržati i:
. maksimalnu težinu vazduhoplova u polijetanju i tehničke osobine vazduhoplova;
. postupak za najviše dopušteno smanjenje težine u polijetanju, potrebnu rezervu goriva i interval dozvoljenog pomjeranja centra težišta vazduhoplova;
. dužine PSS (RWY) potrebne za polijetanje i slijetanje, zavisno od uticaja temperature vazduha, smjera i jačine vjetra, te nagiba PSS;
. ograničenja u pogledu upotrebe vazduhoplova iz homologacionog lista tipa tog vazduhoplova;
.
položaj krakova elisa na motoru koji ne radi, kod klipnih
motora.
Eksperimentalni vazduhoplov se može koristiti samo za
namjene navedene u uvjerenju o plovidbenosti ili u odobrenju za taj
let. Letenje se izvodi u za to predviđenom dijelu vazdušnog
prostora i izvan vazdušnih puteva, izvan naseljenih područja, danju
u uslovima meteo vidljivosti (VMC), sem kad nadležni organ odredi
drukčije (drugačije). Odobrenje za let vazduhoplova se može izdati
ako se vazduhoplovom može upravljati u mjeri koja omogućuje
bezbjedan let u okviru normalnih brzina i manevara (upravljivost
vazduhoplova), da letenje tog vazduhoplova ne smije ugroziti
bezbjednost letenja drugih. Prije započinjanja leta eksperimentalnog
vazduhoplova, vođa vazduhoplova je dužan da sva lica učesnike u
tom letu upozna s tehničkim osobinama vazduhoplova i programom
predviđenog leta.
Vazduhoplov saobraćajne kategorije s najmanje 4 klipna ili 3 mlazna motora, od kojih jedan ne radi, može izvršiti prelet do aerodroma opravke ili zamjene motora po dobijanju odobrenja od nadležnog organa i kontrole leta. Prije početka leta, vođa vazduhoplova mora provjeriti jeli vazduhoplov tehnički ispravan za let prema letačkom priručniku, te upoznati posadu vazduhoplova sa propisanim postupcima za taj let. Polijetanje se mora izvršiti sa suve PSS (RWY) i u uslovima meteo-vidljivosti (VMC) na aerodromu polijetanja i slijetanja. Smjer leta u penjanju ne smije biti iznad gusto naseljenog područja. Ukoliko vazduhoplov nema uvjerenje o plovidbenosti, jer ne ispunjava u potpunosti tehničke uslove za plovidbenost, ili ako se desi kvar na vazduhoplovu, nadležni organ može dati dozvolu za prelet tog vazduhoplova, ali ako je vazduhoplov sposoban u mjeri da se neće ugroziti bezbjednost. Uslovi kad se može odobriti prelet su:
.
ako vazduhoplov treba preletjeti na određeni aerodrom na kome će se
vršiti opravke, izmjene i druge radnje u vezi tehničkog održavanja
istog;
. ako novoproizveden ili opravljen vazduhoplov treba da preleti na aerodrom, na kojem će se vršiti probni letovi i provjera tehničkih i drugih karakteristika vazduhoplova;
. ako treba evakuisati vazduhoplov s terena ugroženog elementarnim nepogodama većih razmjera (poplava, požar, klizanje zemljišta i drugo).
U dozvolu za let vazduhoplova se unose ograničenja u pogledu korišćenja vazduhoplova, a ako je potrebno uz dozvolu za let se mogu dati i odgovarajuća uputstva za polijetanje, letenje i slijetanje istog. U takvom vazduhoplovu se ne smiju se nalaziti putnici, a posada i druga službena lica predviđena da obavljaju pojedine poslove u vezi sa letom, moraju svojim potpisom potvrditi da su upoznati sa karakterom leta.
Neke od
definicija koje su povezane uz ovu temu:
. razdvajanje vazduhoplova - je obezbjeđivanje propisanog horizontalnog i vertikalnog rastojanja između dva vazduhoplova;
. pozicija vazduhoplova - je položaj ili mjesto nalaženja vazduhoplova u određenom trenutku u odnosu i iznad površine zemlje;
. ruta ili maršruta - je putanja kretanja vazduhoplova u odnosu na zemlju označena rutnim tačkama i zemaljskim orjentirima;
. aerodromski krug - je određena putanja po kojoj vazduhoplov mora da leti kad se nalazi u neposrednoj blizini poletno-sletne staze (PSS) aerodroma ili piste;
. smjer leta ili kurs - je smjer kretanja vazduhoplova određen uglom između sjevera (pravog, magnetnog ili kompasnog) i podužne ose vazduhoplova;
. nivo leta - je visina leta vazduhoplova koju pokazuje visinomjer podešen na standardni atmosferski pritisak (QNE);
. tačka javljanja - je određena tačka iznad koje pilot ili vođa vazduhoplova javlja vlastitu poziciju nadležnoj službi kontrole leta;
. minimalna bezbjedna visina - je minimalna visina leta za bezbjedno nadvišavanje prepreka na zemlji;
. prelazna apsolutna visina - je visina leta za bezbjedno nadvišavanje prepreka u aerodromskoj zoni koju pokazuje visinomjer vazduhoplova podešen na pritisak sveden na srednji nadmorski nivo QNH;
. stvarna brzina (TAS) - je brzina leta vazduhoplova u odnosu na vazdušnu masu u kojoj se kreće;
. Indukovana brzina (IAS) - je instrumentalna brzina leta vazduhoplova koju pokazuje brzinomjer;
. minimalna bezbjedna brzina - je brzina vazduhoplova u letu ispod koje dolazi do gubitka uzgona vazduhoplova;
. radarsko vođenje ili vektorisanje - je korišćenje radarskih podataka za određivanje smjera leta (kursa), brzine i visine kod vođenja vazduhoplova;
. program letenja - je obrazac sa podacima o svim planiranim letovima u određenom vremenskom periodu;
. nadležna služba kontrole leta - je služba što vrši kontrolu leta i vođenje vazduhoplova u dijjelu državnog vazdušnog prostora za koji je nadležna;
. prostor za vizuelno manevrisanje (Circling) - je vazdušni prostor u kojem se obavlja produžetak postupka instrumentalnog prilaženja vizuelnim kruženjem oko aerodroma prije slijetanja.
Pripreme
prije leta i provjere
/ Prije-flight Preparations and Checks
Vođa vazduhoplova dužan je da prije polijetanja izvrši određenu pripremu vazduhoplova i posade vazduhoplova, da provjeri da li su vazduhoplov i posada vazduhoplova sposobni za bezbjedno letenje i da u knjizi održavanja vazduhoplova svojim potpisom potvrdi ispravnost vazduhoplova, uređaja i opreme vazduhoplova. Vođa vazduhoplova ne smije pristupiti izvršenju leta prije nego što utvrdi da je za let dobijeno odobrenje, odnosno da je potvrđen plan leta. Za obavljanje pojedinih radnji u vezi sa pripremanjem za letenje vođa vazduhoplova može ovlastiti drugog člana posade koji ima dozvolu za obavljanje tih poslova, ali se time ne oslobađa odgovornosti za izvršenje pripreme za taj let vazduhoplova.
Cilj pripreme za letenje je da obezbjedi kvalitetno i bezbjedno izvršenje leta. Vođa vazduhoplova je dužan da prije leta izvrši pripremu
A. Tehnička priprema vazduhoplova,
B. Priprema posade,
C. Priprema ostalog osoblja i sredstava.
Osim što mora da se uvjeri o sposobnosti posade i vazduhoplova za izvršenje bezbjednog letačkog zadatka, vođa takođe mora da u knjizi održavanja potpisom ovjeri ispravnost vazduhoplova, uređaja i opreme na njemu. Ne smije se pristupiti izvršenju leta prije nego vođa utvrdi da je let dobio odobrenje od nadležnih organa, tj. da je odobren plan leta.
A. Priprema vazduhoplova
Ova priprema podrazumjeva da vazduhoplov mora biti tehnički pripremljen za let od strane tehničke službe ili drugog lica koje je za to određeno kao nosilac prava raspolaganja. Ovdje se opsta, prethodna i izvrsna priprema vazduhoplova vrši prema određenim odredbama vazduhoplovno tehničke službe i tehničkom uputstvu za dati vazduhoplov, a zatečeno stanje se unosi u liste pregleda i knjižicu održavanja vazduhoplova.
Vazduhoplov mora biti tehnički pripremljen za let od strane tehničke službe ili lica koje odredi nosilac prava raspolaganja, sopstvenik vazdu hoplova, odnosno korisnik vazduhoplova, u skladu sa propisima o tehničkom održavanju vazduhoplova. Za vazduhoplov koji se koristi van javnog prevoza u vazdušnom saobraćaju ne mora se vršiti tehnička priprema pred svaki let ako pilot ostaje član posade i u narednom letu, ako od završetka prethodnog leta nije prošlo 24 časa i ako u prethodnom letu nisu uočene neispravnosti vazduhoplova koje mogu da utiču na bezbjedno izvršenje leta.
Vođa vazduhoplova je dužan da provjeri:
. da li je izvršena tehnička priprema vazduhoplova za let,
. da li su u knjizi održavanja vazduhoplova uneseni podaci o radovima izvršenim na letjelici u toku pripreme,
.
da li su otklonjene neispravnosti uočene tokom ranijeg letenja i da
li je ovlašćeno lice svojim potpisom overilo izvršenje radova.
Ako vođa vazduhoplova utvrdi da vazduhoplov nije tehnički pripremljen za let, odnosno da neispravnost vazduhoplova upisana u ,,operativni dnevnik vazduhoplova”, koja može ugroziti bezbjednost letenja nije otklonjena, ne smije pristupiti izvršenju leta. Ako ista neispravnost uočena u posljednja tri leta i upisana u operativni dnevnik vazduhoplova nije otklonjena, vođa vazduhoplova je dužan da o tome stavi primjedbu u ,,knjigu održavanja” letjelice i da o tome obavjesti organ ovlašten za kontrolu poslova od značaja za bezbjednost vazdušne plovidbe, a saglasno odredbama Zakona o vazdušnoj plovidbi. Vođa vazduhoplova ne smije pristupiti izvršenju leta ako vazduhoplov nije opremljen minimalnom opremom propisanom za tu kategoriju vazduhoplova, u skladu s namjenom i režimom leta dotičnog vazduhoplova.
Dakle, vazduhoplov koji se koristi u javnom prevozu u vazdušnom saobraćaju mora imati listu minimalne opreme vazduhoplova (MEL). U toj listi posebno se označava koja oprema mora biti ispravna da bi se moglo pristupiti polijetanju vazduhoplova, kao i oprema čija neispravnost se može tolerisati, a da se tim ne ugrozi bezbjednost letenja. Ako se prije polijetanja vazduhoplova utvrdi da je neki dio opreme neispravan, ali da utvrđena neispravnost ne može ugroziti bezbjednost letenja, ovlašteno lice tehničke službe dužno je da primjedbu o uočenoj neispravnosti unese u knjigu održavanja letjlelice i da o tome obavjesti vođu vazduhoplova, koji svojim potpisom potvrđuje da je sa primjedbom upoznat. Vođa vazduhoplova može odustati od izvršenja leta ako posumnja da neispravnost opreme može ugroziti bezbjednost letenja iako se ta neispravnost može tolerisati prema listi minimalne opreme (MEL). Ako se prije polijetanja vazduhoplova utvrde dvije ili više neispravnosti na opremi, koje se pojedinačno mogu tolerisati prema listi minimalne opreme (MEL) a povezane mogu uticati na bezbjednost letenja, vođa vazduhoplova i ovlašteno lice tehničke službe zajednički će donijeti odluku o tome da li će se pristupiti izvršenju leta ili ne.
Pripremanje vazduhoplova za let obuhvata i provjeravanje opterećenja i rasporeda tereta na vazduhoplovu prema listi opterećenja, kao i provjeravanje stanja i ispravnosti letjelice i uređaja i opreme. Vođa vazduhoplova dužan je da provjeravanje vrši prema utvrđenoj listi provjere (Check List) ako je ta lista propisana za odnosnu kategoriju vazduhoplova. Ako za vazduhoplov nije propisana lista opterećenja, vođa vazduhoplova je dužan da provjeri količine raspoloživog goriva, maziva, ulja za kočenje i kiseonika, kao i težinu i raspored ukrcanih lica i stvari, a za vazduhoplov lakši od vazduha i balast. Ako za vazduhoplov nije propisana lista provjere (Check List), vođa vazduhoplova provjerava stanje i ispravnost vazduhoplova, motora i pilotske kabine, kao i ispravnost uređaja za upravljanje vazduhoplovom i drugih uređaja i opreme od kojih zavisi bezbjednost leta. Ako se vazduhoplov koristi za posebne namjene, dodatno vođa vazduhoplova mora provjeriti i smještaj i ispravnost dodatnih uređaja na vazduhoplovu.
Vođa vazduhoplova ne smije pristupiti polijetanju u sljedećim slučajevima:
. ako težina vazduhoplova prelazi dozvoljenu težinu u polijetanju, propisanu u letačkom priručniku za taj vazduhoplov korigovanu usljed uticaja sljedećih faktora: temperature na aerodromu; nadmorske visine aerodroma izražene u atmosferskom pritisku; dužine, nagiba i površine poletno - sletne staze; vlage, snijega i leda na poletno-sletnoj stazi; jačine vjetra u smjeru polijetanja; uključivanja uređaja koji smanjuju snagu motora; neispravnosti uređaja za regulisanje kočenja; djelimične neispravnosti sistema za kočenje; visine prepreka u odletu i propisanog ugla penjanja;
. ako normalna potrošnja goriva i maziva u letu do aerodroma slijetanja ne obezbeđuje da vazduhoplov pri slijetanju ima težinu manju od maksimalno dozvoljene težine za slijetanje, propisane u letačkom priručniku za taj tip vazduhoplova - korigovanu usled uticaja sljedećih faktora: nadmorske visine aerodroma izražene u atmosferskom pritisku; dužine, nagiba i površine poletno-sletne staze; vlage, snega i leda na poletno- sletnoj stazi; jačine vjetra u smjeru slijetanja i neispravnosti uređaja regulisanja kočenja. U proračunu težine višemotornog vazduhoplova radi slijetanja vođa vazduhoplova je dužan uzeti u obzir i mogućnost da vazduhoplov ne uspije da sleti pri prvom pokušaju ili da jedan motor prestane da radi.
Vođa vazduhoplova ne smije započeti let ako vazduhoplov nije snabdjeven minimalnom količinom goriva i maziva potrebnom za taj let, koja se izračunava za:
. aktuelnu meteorološku situaciju i meteorološku prognozu;
. očekivano zadržavanje;
. skretanje, odnosno kašnjenje zbog vazdušne plovidbe u tom dijelu vazdušnog prostora;
. jedan proceduralan prilaz na aerodrom planiran za slijetanje, uključujući i jedan neuspeo prilaz;
. postupke u letačkom priručniku za gubitak presurizacije (ako postoji) ili otkaz jedne pogonske grupe na maršruti (kod višemotornih aviona) i druge uslove koji mogu izazvati odlaganje slijetanja aviona ili povećanje potrošnje goriva i maziva.
Minimalne količine goriva i maziva potrebne za let aviona sa klipnim eliso-turbinskim i mlaznim pogonskim grupama date su u tabelama pravilnika i čini njegov sastavni dio.
Prije polijetanja vazduhoplova, vođa vazduhoplova, odnosno član posade vazduhoplova koga on odredi provjerava da li vazduhoplov ima ispravne uređaje i propisanu opremu za slučaj opasnosti, zavisno od vrste leta, a naročito:
. zaštitnu opremu protiv požara, dima i gasova;
. radio-predajnik signala o položaju letjelice nakon eventualnog prinudnog slijetanja van aerodroma;
. pištolj za ispaljivanje signalnih raketa i signalne rakete;
. metalno ogledalo i pištolj za signalizaciju;
. boju za obeležavanje traga vazduhoplova pri slijetanju na vodu;
. čamce, splavove i pojaseve za održavanje lica na vodi;
. opremu, hranu i vodu za snabdjevanje lica na čamcima, splavovima i pojasevima.
Član posade vazduhoplova u javnom prevozu u vazdušnom saobraćaju, koga odredi vođa tog vazduhoplova, upoznaje putnike sa načinom upotrebe opreme, predviđene da je putnici koriste u slučaju opasnosti.
Pogledajmo neke pojmove u vezi ove teme:
. Walk Around - je spoljašnji pregled vazduhoplova koji se vrši prema tačkama propisanim u AFM, Aircraft Flight Manual (Priručnik za upravljanje vazduhoplovom), kojeg predlaže proizvođač vazduhoplova, a odobrava država koja registruje taj vazduhoplov;
. Cockpit Inspection - je unutrašnji pregled kabine posade;
U pregledu vazduhoplova vrši se i pregled napunjenosti fluida na baznom aerodromu, a prisustvovanje člana posade na punjenju je obavezno na tranzitnom aerodromu, a posljednja provjera je potpis ispravnog vazduhoplova linijskom mehaničaru što predstavlja preuzimanje ispravnog vazduhoplova od strane posade. Potpis se vrši u knjigu vazduhoplova - Aircraft Loog Book.
Možemo reći da tehnička priprema vazduhoplova se sastoji od:
. punjenja vazduhoplova gorivom, mazivom, vazduhom i drugim fluidom i sredstvima na baznom aerodromu,
. spoljašnjeg pregleda vazduhoplova (Walk - Aroound),
. predaje vazduhoplova posadi u ispravnom stanju.
MEL (lista minimalne opreme) listu predlaže proizvođač vazduhoplova, a odobrava država registrator. Ovdje je sadržan i spisak kvarova koji se mogu pojaviti u toku eksploatacije, te se propisuje postupak posade i opravka. MEL lista važi isključivo na tranzitnom aerodromu, a ne na baznom na kojem vazduhoplov mora biti potpuno ispravan.
B. Priprema posade
Posada vazduhoplova snosi punu odgovornost za pravilnost i potpunost svoje pripreme za let. Posadi mora biti obezbjeđeno potrebno vrijeme, podaci i pomoć za izvođenje potrebnog leta.
Priprema posade se može razmatrati kao:
1. Opšta priprema posade
Ova priprema obuhvata: proširenje i produbljivanje teoretsko-stručnih znanja u skladu sa planom i programom letačke obuke, proučavanje pravila i uputstava kojima je propisano letenje i letačka obuka, analizu iskustava iz prethodnih letova, pripremu karata i proučavanje rejona letenja, održavanje psiho-fizičke kondicije, izvršenje propisanih provjera i ispita. Opštu pripremu čine mjere, popstupci i radovi koji nisu u vezi sa konkretnim izvršenjem zadatka, ali doprinose opštoj pripremljenosti i spremnosti posade vazduhoplova i ostalog osoblja koje učestvuje u organizovanju, obezbjeđenju i izvođenju letenja, kao i vazduhoplovnog materijala i ostalih sredstava za letenje;
Dakle, prije polijetanja vazduhoplova, vođa vazduhoplova dužan je da zajedno sa drugim članovima posade izvrši zajedničku pripremu leta i da provjeri spremnost posade vazduhoplova za izvršenje planiranog leta. Priprema posade vazduhoplova obuhvata:
. upoznavanje i proučavanje letačkog zadatka;
. pribavljanje podataka potrebnih za izvršenje leta;
. meteorološku i navigacijsku pripremu za let;
. razradu postupaka u slučaju eventualne opasnosti i u vanrednim slučajevima;
. sastavljanje plana leta.
2. Prethodna priprema posade
Prethodna priprema se vrši nakon dobijanja zadatka za let. Ona obuhvata sve radove za obezbjeđenje tačnog, potpunog i sigurnog izvršenja zadatka u letu, osim onih koji će se izvršiti neposredno prije leta. Obim i karakter radova ove pripreme će zavisiti od kvaliteta opšte pripreme. Ona počinje odmah nakon dobijanja zadatka za let, a neki njeni elementi čak i prije ako je to potrebno. Za ovu pripremu moramo predvidjeti dovoljno vremena da bi ista bila temeljna i bez žurbe urađena. Takođe se predviđa i određen period odmora između ove i izvršne pripreme.
Vazduhoplov koji se koristi za posebne namjene mora se posebno pripremati za tu vrstu leta.
Prethodna priprema se sastoji od individualne i kolektivne pripreme:
Individualna priprema obuhvata: proučavanje i shvatanje zadatka za let, proučavanje uslova i okolnosti pod kojima će se zadatak izvršavati, razradu i usvajanje varijanti izvršenja zadatka i postupaka od polijetanja do slijetanja, planiranje i proračun upotrebe opreme u vezi sa letom, navigacijsku pripremu leta (ucrtavanje, proračun i proučavanje maršrute i profila leta, izradu navigacijskog plana leta i drugih proračuna), proučavanje mogućih vanrednih postupaka na zemlji i u letu, ako je moguće uvježbavanje radnji i postupaka koji će se vršiti u letu putem trenažera ili drugih sredstava.
Kolektivna priprema je dopuna individualne pripreme i njen cilj je da se razjasne i zauzmu jedinstveni stavovi u vezi sa bitnim pitanjima za kvalitetno i bezbjedno izvršenje zadatka i kontrolu pripreme za let. Kontrolu pripreme članova posade na vazduhoplovu višesjedu vrši vođa vazduhoplova, a kontrolu pripreme pratilaca u slučaju grupnog letenja, vođa grupe vazduhoplova.
Prethodnom pripremom rukovodi rukovodilac letenja i nakon završene individualne pripreme vrši provjeru poznavanja dužnosti svakog pojedinačno.
Navigacijska priprema leta
Na osnovu navigacijske pripreme leta, vođa vazduhoplova sa drugim letačkim osobljem vazduhoplova izrađuje navigacijski plan leta. Za vrijeme letenja, određeni član posade unosi u navigacijski plan letenja sva odstupanja od planiranih elemenata leta. Tokom priprema za let vođa vazduhoplova mora predvidjeti i razraditi postupke i mjere koje bi se preduzele ako bi se vazduhoplov našao u opasnosti, odnosno ako bi nastupile vanredne okolnosti za vrijeme letenja:
. izbor aerodroma slijetanja i vazdušnog puta, odnosno rute i izbor alternativnih aerodroma i puta, odnosno rute;
. analizu i proučavanje vazduhoplovnih karata zona aerodroma polijetanja, aerodroma slijetanja i alternativnog aerodroma, kao i karata planiranih i alternativnih vazdušnih puteva, odnosno ruta;
. proračun pravca leta, brzine i visine leta i proračun potrošnje goriva;
. određivanje vremena nadlijetanja tačaka javljanja vazduhoplova nadležnoj službi kontrole letenja, tačke promjene pravca ili nivoa leta i tačke najkasnijeg povratka vazduhoplova na aerodrom polijetanja u slučaju potrebe;
. upoznavanje i proučavanje postupaka u krugu čekanja, postupaka za neuspjelo prilaženje na slijetanje i postupaka u slučaju opasnosti.
Ako vođa vazduhoplova planira let po pravilima instrumentalnog letenja (IFR), on mora predvidjeti najmanje jedan alternativni aerodrom. Na osnovu navigacijske pripreme leta, vođa vazduhoplova sa drugim letačkim osobljem vazduhoplova izrađuje navigacijski plan leta. Ako navigacijski plan letenja priprema stručna služba nosioca prava raspolaganja vazduhoplovom, odnosno vlasnika vazduhoplova, vođa vazduhoplova i drugo letačko osoblje vazduhoplova dužni su da se upoznaju i da detaljno prouče taj plan.
3. Izvršna priprema posade
Izvršna priprema se vrši neposredno pred početak letenja i obuhvata sve radove koji se nisu mogli ranije izvršiti u pripremama (u smislu tehničkih, organizacijskih i meteoroloških uslova): zdravstvenu kontrolu, pripremu i podešavanje lične letačke opreme, upoznavanje sa stvarnim stanjem i prognozom vremena za planirani period letenja, sa stanjem manevarskih površina, stanjem ZRNS, sa intenzitetom letenja i alternativnim aerodromima, navigacijsku pripremu (izrada dopunskih proračuna, sravnjivanje časovnika i provjera radnih podataka ZNS), prijem i pretpoletni pregled vazduhoplova, pripremu putnika (način korištenja sjedišnih veza, padobrana, lične kiseoničke opreme ako postoji, korištenje pomoćnih izlaza, itd.), pripremu kabine i provjeru uređaja prije i poslije pokretanja motora. Ostali članovi posade su dužni da završe svoj dio posla, tj. pregledaju opremu i uređaje za koje su zaduženi i svoja radna mjesta.
Izvršna priprema treba da je što kraća i bez pretjerane žurbe koja bi mogla dovesti do grešaka ili propusta. U sklopu ove pripreme se vrši i neposredno izviđjanje vremena.
Jedan od šefova (pilota) je dužan da prije izvršne pripreme pregleda centralizovani plan letenja i primi izvještaj rukovodioca letenja o spremnosti aerodroma, rejona za skakanje padobranom i izbacivanje tereta, te službi za opsluživanje. Kad se zbog složenih i promjenjenih meteo ili drugih uslova zadatak mora bitno izmjeniti, tad se vrši dopunska priprema.
Za letenje vazduhoplovom namjenjenim za sportsku djelatnost mora se izvršiti posebno pripremanje zavisno od vrste i karaktera leta. Tokom pripreme za samostalni let onih koje se obučava za poslove letačkog osoblja, moraju se predvidjeti i razraditi moguće vanredne situacije. Za pripremu za let lica odgovoran je njegov nastavnik letenja.
Vođa vazduhoplova, zajedno sa posadom vazduhoplova proučava letački zadatak i tom prilikom utvrđuje da li se postavljeni zadatak može izvršiti a da se time ne ugrozi bezbjednost vazdušne plovidbe. Istovremeno, mora se razmotriti mogućnost za izmjenu nekog elementa planiranog leta ako to bude potrebno, vodeći računa o karakteristikama vazduhoplova, obučenosti posade vazduhoplova, raspoloživim količinama goriva i maziva i sl.
Eventualne primjedbe i prijedloge u vezi sa izvršenjem letačkog zadatka vođa vazduhoplova dostavlja nadležnoj službi, odnosno licu odgovornom za planiranje tog letačkog zadatka.
U okviru pripreme za let, vođa vazduhoplova, odnosno član posade koga on odredi, prikuplja i proučava podatke potrebne za izvršenje planiranog leta, a naročito podatke koji se odnose na aerodrome polijetanja i slijetanja i na planirani alternativni aerodrom.
Vođa vazduhoplova mora poznavati podatke o aerodromima, a naročito:
. oznake i pravce poletno-sletnih staza;
. dimenzije i otpornost poletno-sletnih staza, kao i karakteristike kolovozne konstrukcije istih;
. upotrebljivu dužinu poletno-sletnih staza za polijetanje, za neuspjelo polijetanje i za slijetanje;
. svjetlosno obeležavanje prilaznih površina i prepreka;
. radio-navigacijske uređaje aerodroma.
Meteorološka priprema za let
Vođa vazduhoplova dužan je da izvrši meteorološku pripremu za let i da sa meteorološkom situacijom upozna posadu vazduhoplova. Vođa vazduhoplova ili član posade koga ona odredi pribavlja dokumentaciju za meteorološku pripremu leta od službe nadležne za pružanje meteorološke pomoći vazduhoplovstvu. Zahtjev za dobijanje dokumentacije podnosi se najranije na 4 časa prije planiranog polijetanja, ako su u pitanju letovi u redovnom javnom prevozu u vazdušnom saobraćaju. Na aerodromima i letilištima na kojima ne postoji služba nadležna za pružanje meteorološke pomoći vazduhoplovstvu, posada vazduhoplova pribavlja podatke potrebne za meteorološku pripremu za let od najbliže takve službe, ako to nije moguće od nadležne službe kontrole letenja na najbližem aerodromu.
Treba biti naročito oprezan u letenju iznad planina, naročito ako se let obavlja na manjim visinama:
Dokumentacija, odnosno podaci za meteorološku pripremu leta obavezno sadrže i izvještaj o stanju i prognozi vremena za aerodrom polijetanja aerodrom slijetanja i alternativni aerodrom, kao i za planirane vazdušne puteve, odnosno rute. Ako se odloži polijetanje vazduhoplova za dva ili više časova, ili ako nastupi bitna promjena meteorološke situacije ili se očekuje takva promjena na aerodromima i vazdušnim putevima predviđenim planom leta, posada vazduhoplova pribavlja novu dokumentaciju, i podatke. Ako se analizom meteorološke situacije utvrdi da vremenski uslovi ne obezbjeđuju bezbjedan let, vođa vazduhoplova mora odložiti polijetanje. Navigacijska priprema leta vrši se zavisno od svhe leta i letačkog zadatka; tehničkih karakteristika opreme vazduhoplova; meteorološke situacije i prognoze; podataka iz Zbornika vazduhoplovnih podataka (AIP) i hitnih obavještenja (NOTAM), kao i na osnovu putnog priručnika vazduhoplova (Route Manual).
C. Ostale pripreme
Ostale pripreme obuhvataju pripremu osoblja i sredstava za kontrolu letenja i vođenje vazduhoplova i pripreme za obezbjeđenje letenja
Ovakva priprma se vrši u sklopu opšte pripreme, sa težištem na proučavanju pravila i propisa koji regulišu kontrolu letenja i vođenje vazduhoplova, kao i obezbjeđenje letenja. Sve ekipe i sredstva za obezbjeđenje letenja moraju biti spremne najkasnije pola sata prije planiranog početka letenja, a ekipa za ornitološko obezbjeđenje do tog vremena treba da rastjera ptice na aerodromu.